Ένα πολύ διαφορετικό Πάσχα που θα θυμίζει περισσότερο την …Τουρκοκρατία, σχεδόν πριν από δυο αιώνες, θα εορταστεί φέτος σε όλη την Ελλάδα. Επί τουρκοκρατίας υπήρχαν περιορισμοί, ακραία μέτρα (οι Οθωμανοί προγραμμάτιζαν εσκεμμένα κατά τόπους στις μεγάλες γιορτές των χριστιανών θανατικές εκτελέσεις πιστών που καταδίκαζαν με διάφορες πλαστές κατηγορίες επειδή δεν δέχονταν ν’ αλλαξοπιστήσουν) και διατάγματα του Σουλτάνου τα οποία απαγόρευαν στους χριστιανούς να ντύνονται γιορταστικά, με ωραίες χρωματιστές ενδυμασίες,αλλά στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας οι υπόδουλοι Έλληνες τα αψηφούσαν!
Είναι χαρακτηριστικό πως στην περίοδο των δύο μεγάλων πολέμων του 20ου αιώνα, Α’ και Β’ Παγκόσμιος πόλεμος (1914-1918 και 1939-1945) ουδέποτε είχαν ματαιωθεί οι θρησκευτικές εκδηλώσεις της Μεγάλης Εβδομάδας και της Κυριακής του Πάσχα, αλλά ούτε στην διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής (1941-1944) άλλαξαν ήθη και έθιμα οι Έλληνες, επιδεικνύοντας αφοσίωση στην παράδοση και στην θρησκευτική πίστη τους. Κι όμως η πανδημία του κορωνοϊού αποδεικνύεται ισχυρότερη και από την Κατοχή, ματαιώνοντας παραδόσεις δεκαετιών ή αιώνων!
Ανάμεσα στα δεκάδες τοπικά έθιμα, που ματαιώθηκαν σε όλη την χώρα και δεν αναβίωσαν φέτος, λόγω κορωνοϊού, ξεχωρίζουν τα εξής:
Ο «Ρουκετοπόλεμος» στο Βροντάδο της Χίου
Ένα τοπικό έθιμο των Πασχαλινών εορτασμών στο Βροντάδο της Χίου, που αποτελεί διεθνές γεγονός – με τουρίστες (και δημοσιογράφους) από όλο τον κόσμο να συγκεντρώνονται στο νησί για να το παρακολουθήσουν – είναι ο «Ρουκετοπόλεμος». Σύμφωνα, με την παράδοση νέοι (γνωστοί στην μεταπολεμική εποχή και ως «ρουκετατζήδες») από τις δύο «αντίπαλες» ενορίες, του Αγίου Μάρκου και της Παναγίας της Ερειθιανής, εκτοξεύουν το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου χιλιάδες αυτοσχέδιες ρουκέτες με στόχο το καμπαναριό της… αντίπαλης εκκλησίας, δημιουργώντας ένα μοναδικό φαντασμαγορικό θέαμα. Οι δύο εκκλησίες βρίσκονται χτισμένες σε απόσταση περίπου 400 μέτρων σε δύο αντικριστούς λόφους, η μία απέναντι από την άλλη.
Η προέλευση του εθίμου βρίσκεται στην εποχή της Τουρκοκρατίας αλλά δεν υπάρχουν επίσημα στοιχεία για την χρονιά, που ξεκίνησε. Σύμφωνα με την παράδοση, αρχικά οι δυο ενορίες χρησιμοποιούνταν κανόνια με πολύ δυνατούς – αλλά ακίνδυνους -κρότους για τον εορτασμό του Πάσχα. Όμως, οι Οθωμανοί απαγόρεψαν τα κανόνια μετά από λίγα χρόνια από τον φόβο ότι θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν εναντίον τους από τους κατοίκους, μετά από υποψίες πως οι εορτασμοί ήταν πρόφαση για την εξάσκηση των νεαρών πολεμιστών στην στόχευση. Μετά την απαγόρευση οι κάτοικοι σκέφτηκαν έναν πρωτότυπο τρόπο, αντικαθιστώντας τα κανόνια με αυτοσχέδιες ρουκέτες που όντως χρησιμοποιήθηκαν ως μέσο καταστροφής πλοίων κατά την διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα του 1821.
Αξίζει να σημειωθεί πως τα τελευταία 10 χρόνια είχαν εκφραστεί απόψεις για την κατάργηση του εθίμου εξαιτίας περιστατικών τραυματισμών αλλά κυρίως των καταστροφών από το πλήθος των ρουκετών σε γειτονικές κατοικίες.
Ο «Σαϊτοπόλεμος» στην Καλαμάτα
Στην Καλαμάτα δεν πραγματοποιήθηκε ο διάσημος πλέον «Σαϊτοπόλεμος», όπου ντόπιοι ντυμένοι με παραδοσιακές φορεσιές, χρησιμοποιούν τις περίφημες «σαΐτες» (δηλαδή, αυτοσχέδια πυροτεχνήματα που έχουν κατασκευάσει από χαρτονένιους σωλήνες γεμισμένους μπαρούτι) για να κάνουν το προσωπικό τους θέαμα, συχνά χορεύοντας καθώς τους ανάβουν μέχρι την εκτόξευση. Με εξαίρεση την φετινή χρονιά, τις τελευταίες δεκαετίες το βράδυ της Κυριακής του Πάσχα, οι ομάδες με τις «σαΐτες» (γνωστές και ως «τα μπουλούκια») συγκεντρώνονται στη δυτική παραλία της πόλης. Με χάρτινες σαΐτες γεμάτες μπαρούτι, κατασκευασμένες από τους ίδιους, οι συμμετέχοντες φορούν παραδοσιακές στολές και αναβιώνουν το έθιμο. Σύμφωνα με την παράδοση οι «σαΐτες» χρησιμοποιήθηκαν από τους Μεσσήνιους, για να αντιμετωπίσουν το ιππικό των Τούρκων, στην περίοδο της Επανάστασης. Το γεγονός προσελκύει το ενδιαφέρον του κόσμου, ο οποίος σπεύδει να παρακολουθήσει το θέαμα επιδοκιμάζοντας τους καλύτερους είτε για τις προσπάθειες τους είτε για την πιο εντυπωσιακή σε λάμψη «σαΐτα». Παρά το εντυπωσιακό θέαμα, τον ενθουσιασμό των συμμετεχόντων και την θετική ανταπόκριση του κοινού, υπήρξαν τα προηγούμενα χρόνια επώνυμες εκκλήσεις για την κατάργηση του εθίμου μετά από αρκετά ατυχήματα, ορισμένα πολύ σοβαρά, εξαιτίας της χρήσης εκρηκτικών μαζί με εξαιρετικά εύφλεκτα υλικά ή πετρέλαιο για την δημιουργία πολύ ισχυρών αυτοσχέδιων πυροτεχνημάτων.
Ο «Ζαφείρης»
Σε χωριά και πόλεις της Ηπείρου και της Μακεδονίας, την Κυριακή του Πάσχα, αναβιώνει το έθιμο του… Ζαφείρη. Ουσιαστικά είναι ένα παιδικό παιχνίδι με πολλούς συμβολισμούς που συνδέεται τόση με την Άνοιξη όσο και με την Ανάσταση. Σύμφωνα με την παράδοση, ένα παιδί κάθε χρόνο υποδύεται τον «Ζαφείρη» που υποδύεται τον νεκρό καθώς τα υπόλοιπα παιδιά μαζεύουν λουλούδια και λεπτά κλαδιά δέντρων με φύλλα για να τον στολίζουν συμβολικά όπως τον επιτάφιο. Κατά την διάρκεια του στολισμού μοιρολογούν τον νεκρό «Ζαφείρη» κρατώντας όμως καλάμια αντί για λαμπάδες. Το παιδικό μοιρολόι τελειώνει με τις ρυθμικές φωνές των παιδιών με την φράση «Σήκου… Ζαφείρη, Σήκου!» και τότε ο νεκρός «Ζαφείρης» γεμίζει ζωή, ανασταίνεται πάνω στο στολισμένο με λουλούδια κρεβάτι του και αρχίζει να τα κυνηγάει με γέλια, χαρούμενες φωνές και πειράγματα. Ο στόχος του είναι να πιάσει ένα από τα παιδιά, το οποίο την επόμενη χρονιά οφείλει να γίνει ο νέος… νεκρός «Ζαφείρης».
Τα πολύχρωμα αερόστατα στο Λεωνίδιο
Στο Λεωνίδιο της Αρκαδίας το έθιμο που φωτίζει σχεδόν έναν αιώνα τον ουρανό το βράδυ της Ανάστασης με εκατοντάδες αυτοσχέδια, χρωματιστά, αερόστατα, δεν πραγματοποιήθηκε φέτος εξαιτίας του κορωνοϊού. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, παιδιά και νέοι από τις πέντε ενορίες του χωριού φτιάχνουν πολύχρωμα αερόστατα (με λεπτές χρωματισμένες χάρτινες κόλλες που σχηματίζουν θόλο) και τα αφήνουν να πετάξουν στον ουρανό, ενώ την ίδια στιγμή οι ιερείς διαβάζουν το ευαγγέλιο στην… τσακωνική διάλεκτο καθώς η πόλη βρίσκεται στην περιοχή που είναι γνωστή κι ως «Τσακωνιά». Το θέαμα είναι μοναδικό όπως και ο συναγωνισμός ανάμεσα στους κατασκευαστές για το πιο όμορφο και εντυπωσιακό σε χρώματα αερόστατο που θα ξεχωρίσει στον ουρανό της πόλης!
Τα χρώματα -κόκκινο, κίτρινο, μπλε, πράσινο, λευκό- μπαίνουν σε συνδυασμούς ανά δύο και στο ανοιχτό στόμιο τοποθετείται με λεπτό καλάμι ή σύρμα ο γάντζος που κρατά το τμήμα που θα ανάψει (γνωστό ως «η κολλημάρα») ποτισμένο με λάδι ή πετρέλαιο. Όταν ανάβει η «κολλημάρα»,ο εγκλωβισμένος ζεστός αέρας ανεβάζει ψηλά το αυτοσχέδιο αερόστατο. Οταν ακούγεται το πρώτο «Χριστός Ανέστη» οι πέντε ενορίες ανάβουν τις «κολλημάρες», με περίτεχνες κινήσεις στριφογυρίζουν τα αερόστατα και τα αφήνουν να ανυψωθούν. Περισσότερα από 500 μικρά πολύχρωμα αερόστατα λαμπυρίζουν για μισή ώρα και φωτίζουν με χρώματα τον ουρανό.
Σύμφωνα με τους κατοίκους στα τέλη του 19ου αιώνα, Έλληνες ναυτικοί που ταξίδεψαν στην Ασία εντυπωσιάστηκαν από το έθιμο και το μετέφεραν στην πατρίδα τους, όπου εντάχθηκε στην παράδοση του Πάσχα. Πιθανότερη προέλευση είναι παρόμοιο έθιμο από την Ινδία, την Ταϊλάνδη ή την Κίνα.
Η αναπαράσταση των Παθών στην Πάρο
Το μοναδικό έθιμο της αναπαράστασης των Παθών κατά την περιφορά του Επιταφίου στα ορεινά χωριά Μάρπησσα, Μάρμαρα, Πρόδρομο, Λεύκες και Άσπρο Χωριό στο νησί της Πάρου δεν πραγματοποιήθηκε φέτος λόγω των περιοριστικών μέτρων για τον κορωνοϊό. Σύμφωνα με την ντόπια παράδοση, καθώς ο Επιτάφιος περνάει μέσα από τα μικρά δρομάκια και σοκάκια των χωριών κάνει συνολικά 15 στάσεις, στις οποίες αναπαριστώνται γεγονότα από τα Πάθη του Χριστού. Παιδιά ντυμένα σαν Ρωμαίοι στρατιώτες, προσκυνητές και μαθητές του Χριστού αναβιώνουν σκηνές από την είσοδο στα Ιεροσόλυμα, τον «Μυστικό Δείπνο», το Μαρτύριο της Σταύρωσης. Σε κάθε μία στάσεις φωτίζεται εντυπωσιακά και ένα σημείο του όρους Αντικέφαλου. Το έθιμο κορυφώνεται το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου με την αναπαράσταση της Ανάστασης, όπου δημιουργείται μία εκθαμβωτική ατμόσφαιρα στον ουρανό του Αιγαίου.
Δυστυχώς, ο κορωνοϊός μας φέρνει αντιμέτωπους με την σκληρή… «πρώτη φορά» των Πασχαλινών εορτασμών σε κατ’ οίκων περιορισμό, μακριά από την εκκλησία, φίλους και συγγενείς αλλά και αγαπημένα έθιμα. Όμως, όπως έλεγαν οι ιερείς επί τουρκοκρατίας, το Πάσχα μπορεί να είναι λιγότερο εορταστικό αλλά μπορεί να γίνει πιο προσωπικό και πνευματικό (σε σχέση με προηγούμενες χρονιές), αναβιώνοντας την «εσωτερική λαμπρότητα» των πρωτοχριστιανικών χρόνων.
